Cinema in de Westelijke Sahara

Amsterdam, 29-04-2024

Movies that Matter zet zich in voor de ondersteuning van mensenrechtenfilms en -festivals over de hele wereld. In deze serie belichten we de verhalen van verschillende mensen die betrokken zijn bij onze internationale programma’s om hun projecten en de impact die ze hebben, te bespreken. We spraken met María Carrión, een journaliste uit Spanje, mede-oprichter van de in Madrid gevestigde niet-gouvernementele organisatie NomadsHRC en uitvoerend directeur van het Western Sahara International Film Festival (FiSahara). Movies that Matter heeft FiSahara ondersteund via het Grant Programma en de Cinema Without Borders-workshops. FiSahara is ook lid van het Human Rights Film Network.

Tekst: Isabelle van den Hoek Ostende en Paula van Voorthuizen

Elk jaar vertrekt er een klein vliegtuig vanuit Madrid om een ​​honderdtal bezoekers naar vluchtelingenkampen in het midden van de Sahara-woestijn te brengen, waar Sahrawi-vluchtelingen leven sinds hun ballingschap uit de Westelijke Sahara in 1975. Hier, midden in deze vluchtelingenkampen, vindt het filmfestival FiSahara plaats. De eerste editie was in 2003 en werd opgezet door Sahrawis in de kampen en de Spaanse burgermaatschappij. Tegenwoordig is FiSahara een jaarlijks mensenrechtenfilm- en cultuurfestival dat entertainment en cultuur brengt naar de Sahrawi-vluchtelingen in de kampen. FiSahara wil de Sahrawi-bevolking zowel kracht geven door film als een vorm van zelfexpressie, culturele weerstand en mensenrechtenactivisme, als bewustzijn creëren over de situatie van de Sahrawi internationaal.

Een belangrijk doel van FiSahara is om licht te werpen op een van de meest onzichtbare conflicten ter wereld. Na de terugtrekking van Spanje uit de Westelijke Sahara werd het grondgebied binnengevallen door Marokko en Mauritanië, die tienduizenden Sahrawi in 1975 op gewelddadige wijze van hun land verdreven. In ballingschap vestigden de Sahrawi zich in vluchtelingenkampen in de Algerijnse provincie Tindouf. Sindsdien hebben de Sahrawi’s hun thuisland niet kunnen terugvorderen. Hoewel een door de VN gesponsord akkoord in 1991 een referendum over zelfbeschikking en de terugkeer van de vluchtelingenpopulatie beloofde, zijn beide beloften niet nagekomen. In plaats daarvan blijft de Westelijke Sahara onder militaire bezetting van Marokko en zijn de Sahrawi-vluchtelingen afgesneden van hun thuisland door een gemilitariseerde muur gebouwd door Marokko (gesteund door de VS en Israël). Met de bondgenoten Frankrijk en de VS die VN-resoluties blokkeren, bevindt het conflict zich in een politieke impasse. Daarom blijven de Sahrawi-vluchtelingen tot op de dag van vandaag in de kampen, nog steeds in afwachting van de terugkeer naar hun thuisland in een nu bijna 50 jaar oud conflict. Hoe minder aandacht er wordt besteed aan het conflict, hoe waarschijnlijker het is dat het nog eens vijftig jaar zal voortduren.

‘Een tweezijdig venster’

FiSahara is het grootste culturele evenement in de Sahrawi-vluchtelingenkampen. Gelegen in het hart van de Saharawoestijn in Algerije zijn de leefomstandigheden in de kampen zeer erbarmelijk. De vluchtelingenkampen liggen in een kaal en gecompliceerd gebied waar de temperaturen vaak oplopen tot boven de 50 graden Celsius en het moeilijk is om gewassen te verbouwen. Als gevolg daarvan zijn de vluchtelingenkampen sterk afhankelijk van humanitaire hulp voor basisbehoeften zoals voedsel en water. Bovendien liggen de vluchtelingenkampen in afgelegen gebieden die moeilijk te bereiken zijn, waardoor de Sahrawi-vluchtelingen steeds geïsoleerder raken. FiSahara streeft ernaar de onrechtvaardige omstandigheden van de Sahrawi-vluchtelingen op de internationale agenda te zetten. Maar het festival is meer dan dat. Volgens María kan het festival het beste worden omschreven als een tweezijdig venster.

‘Het recht op entertainment en cultuur is een mensenrecht’

Aan de ene kant brengt FiSahara entertainment naar de Sahrawi-kampen, voornamelijk via cinema. Tijdens het festival worden mobiele bioscopen opgezet voor openlucht filmvertoningen midden in de kampen en omringd door haimas, traditionele woestijntenten gemaakt door Sahrawi-vrouwen. Een groot aantal films die op het festival worden vertoond, gaat over de dagelijkse strijd en de humanitaire crisis, maar het festival zorgt er ook voor dat er films worden getoond over lichtere, alledaagse verhalen uit de kampen. In combinatie met andere activiteiten, waaronder kinderprogramma’s en concerten, wil FiSahara plezier en vreugde brengen naar de kampen, wat het onmiddellijke doel van het festival is. Dit is belangrijk, want zoals María benadrukt: ‘Het recht op entertainment en cultuur is een mensenrecht.’

‘Een cultureel solidariteitsproject’

Aan de andere kant is FiSahara een manier voor buitenstaanders om meer te leren over de Sahrawi-cultuur en dilemma’s. Door internationale filmmakers, media en mensenrechtenverdedigers uit te nodigen, wil het festival meer begrip genereren voor de zaak van de Sahrawi door zijn bezoekers letterlijk en figuurlijk naar hun wereld te vervoeren; leven met de Sahrawi-families stelt bezoekers in staat om uit de eerste hand ervaring op te doen met de leefomstandigheden van de Sahrawi en relaties op te bouwen met de Sahrawi-families. Bezoekers kunnen ook de Sahrawi-culturele tradities zien tijdens de duur van het festival. Terwijl ze door de kampen lopen, kunnen bezoekers zichzelf misschien getuige zien worden van een huwelijksritueel of een theeceremonie. Zo kunnen bezoekers Sahrawi-poëzie, zang, verhalenvertelling, kamelenrijden en meer tegenkomen tijdens het festival. FiSahara wordt daarom een ​​showcase voor de wereld om meer te leren over de tradities van de Sahrawi. Dat is belangrijk, omdat de Sahrawi lang hebben gestreden om hun culturele identiteit te behouden. Zoals María uitlegt: ‘De kampen zelf staan ​​misschien niet onder bezetting, maar vanwege de nijpende omstandigheden wordt cultuur niet zozeer ondersteund. De Sahrawi moeten dus extra hun best doen om hun cultuur te kunnen blijven uitoefenen.’ FiSahara fungeert daarom als een belangrijk podium waarop de Sahrawi-cultuur kan worden getoond, gedeeld en behouden in een uitwisseling tussen de internationale bezoekers en de Sahrawi. Door ruimte te bieden voor gesprekken over de moeilijkheden van de Sahrawi-vluchtelingen en door een uitwisseling tussen verschillende strijden, is FiSahara echt een cultureel solidariteitsproject.

‘Een inspiratie’

Gezien de doelstellingen van FiSahara is de verbinding met Movies that Matter een manier geweest om verbinding te maken met de bredere wereld van mensenrechtenfilms en filmfestivals, volgens María. ‘Het was echt de levenslijn voor deze gemeenschap waartoe we in staat waren om toe te treden en bij te horen, namelijk de netwerkgemeenschap en daarbuiten.’ Deze verbinding wordt niet alleen in stand gehouden via het Human Rights Film Network, maar ook via haar ervaringen met ons Grant programma en verschillende Cinema Without Borders-workshops. Als voormalig begunstigde beschreef María de webinars die door Movies that Matter werden georganiseerd voor de groep begunstigden als een ‘kans om een ​​gemeenschap te vormen met andere filmfestivalorganisatoren die je nooit hebt ontmoet, maar met wie je misschien veel gemeen hebt, of van wie je geweldige ideeën zou kunnen krijgen, of misschien ontstaan er samenwerkingen uit. Ik zie dat als een zeer hoopvol project om zoveel gelijkgestemde festivals over de hele wereld met elkaar te verbinden.’ Bovendien herinnert María zich hoe de door Movies that Matter verstrekte subsidies FiSahara in staat stelden nieuwe projecten op te zetten. Met de steun van Movies that Matter kon FiSahara bijvoorbeeld een training opzetten voor Sahrawi-schoolkinderen over mensenrechtenfilms. In dit programma was het doel voor deze kinderen om hun eigen ervaringen te verbinden met filmmaken, op basis waarvan de korte film Little Sahara werd geproduceerd. ‘De film getuigt van hun potentieel en de manier waarop ze over zichzelf denken en zichzelf ook in de wereld plaatsen en niet in isolatie leven.’ Op dezelfde manier ondersteunde Movies that Matter een workshop specifiek voor vrouwen om te leren hoe ze films kunnen vertonen voor hun pleitbezorging en educatieve doeleinden. Deze vrouwen leerden projectiemakers te worden, hoe ze debatten moesten leiden en hoe ze belangrijke onderwerpen zoals borstkanker, schoonheidsnormen en feminisme via film konden bespreken.

De middelen die Movies that Matter heeft verstrekt, zijn dus van grote hulp geweest bij het creëren van impactvolle projecten. Daarnaast zou María de relatie met Movies that Matter ook beschrijven als een van inspiratie. ‘We kijken altijd naar hen [Movies that Matter] wat betreft films en ideeën en hoe films te gebruiken voor educatieve doeleinden. Het is een inspiratie.’

Op deze manier ondersteunt Movies that Matter filmfestivals zoals FiSahara, die essentieel zijn om bewustwording te brengen over mensenrechtencrises zoals die van de Sahrawi in de Westelijke Sahara. Voor de toekomst hoopt FiSahara dat op een dag een editie van het festival kan worden gehouden in een Westelijke Sahara die vrij is van bezetting. In de tussentijd probeert FiSahara zoveel mogelijk deuren te openen om dat te laten gebeuren.

Het International Support team zet zich wereldwijd in door financiële ondersteuning van mensenrechtenfilmfestivals (Grant Programme), filmvertoningen op ambassades (Embassy Film Menu), een programma voor activisten (Activist Programme), coördinatie van een samenwerkingsverband tussen festivals (Human Rights Film Network) en workshopprogramma’s voor filmfestivalorganisatoren (Cinema without Borders).

Lees meer over ons internationale werk